ΤΑ ΝΕΡΑ ΤΟΥ ΒΟΣΠΟΡΟΥ ΔΕΝ ΓΑΛΗΝΕΥΟΥΝ ΠΟΤΕ

            ΤΑ ΝΕΡΑ ΤΟΥ ΒΟΣΠΟΡΟΥ ΔΕΝ      

                                     
                                   ΓΑΛΗΝΕΥΟΥΝ ΠΟΤΕ

                                                    

          "Δεν μπορεί να είναι τόσο χάλια η ζωή",

         σκέφτομαι καμιά φορά.

        " Ό,τι και να γίνει, ο  άνθρωπος στο τέλος

         μπορεί να πάει να περπατήσει στο Βόσπορο"

                                                                                     

                                                                                 Ορχάν Παμούκ **

    Η Πόλη πάντα μαγνητίζει την ύπαρξη μου, την σκέψη μου, ακόμα και τις κινήσεις μου αν και  εδώ και πολλά χρόνια την 

έχω εγκαταλείψει, πιστεύω ότι την πρόδoσα, δεν έμεινα πιστός σ’αυτήν, την αγνόησα αφήνοντας μου μακριά μου. Δεν ξέρω πως τόλμησα να αποχωριστώ την μαγική της ομορφιά, τον ανεπανάληπτο σε κάλος Βόσπορο, τον αέρα, την μυρωδιά του.

 Η ψυχή της Ιστανμπούλ, η δύναμή της, πηγάζουν από το Βόσπορο. **

 Με ρηγά η θαλασσινή αύρα του Βοσπόρου μέσα από τις αναμνήσεις μου……

 Η ψυχή μου ποθεί, καθημερινά να επισκέπτομαι το Βόσπορο, να αναπολώ τα παιδικά μου χρόνια, τους περιπάτους μου, το κολύμπι, το τσάι συνοδεία σιμιτιού και μπουγάτσας κουρού, το ρακί με το μεζέ αγκαλιά με την ανήσυχη θάλασσα. 

Μικρό παιδί σε κάθε μου βόλτα στο Βόσπορο αναζητούσα αυτά που έβλεπα σε κιτρινισμένες καρτ ποστάλ, τα γιαλί που ένα μετά το άλλο καιγόντουσαν και στεκόταν όρθια μόνο μερικά ξύλινα δοκάρια που είχαν γλυτώσει από τον θυμό της αλύπητης φωτιάς, τα καΐκια που πηγαίνανε γιαλό γιαλό και πουλούσανε φρούτα, τις πλαζ του Βοσπόρου  όπου πηγαίναμε, πόσο όμορφα είναι να κολυμπάς στα κρύα νερά του Βοσπόρου, τις αποβάθρες του που τις κλείσανε τη μία μετά την άλλη, τις εγκατέλειψαν, κι αργότερα τις μετέτρεψαν σε πολυτελή εστιατόρια, τους 

ψαράδες που πήγαιναν τις βάρκες τους κοντά στις αποβάθρες.

 Τι κακό είναι να μη μπορεί πια να κάνει κάποιος έστω και μια μικρή  βόλτα με αυτές.

Είπα ψαράδες και θυμήθηκα τα περίεργα ξύλινα κτίσματα πάνω στους πασσάλους κρεμασμένοι ξύλινοι σκελετοί στα παράλια του Βοσπόρου , τα έβλεπα στις γκραβούρες και αναρωτιόμουν τι είναι., σε τι χρησιμεύουν ; Πολύ αργότερα έμαθα από τον Στέλιο το ψαρά από το Αρναούτκιοϊ τι ήταν αυτά τα περίεργα κατασκευάσματα.

Ήταν τα νταλιάνια…..

Τα παρομοίαζα με τα γκεντζεκοντού των φτωχών συνοικιών της Πόλης τα deniz gecekondusu .

Τα νταλιάνια υπήρχαν κατά μήκος των στενών του Βοσπόρου ,τα πιο φημισμένα δε ήταν του Beykoz, αλλά και των παραλίων της Προποντίδας. 

Όπως και τα νταλιάνια της Αρετσού στα παράλια της Μικράς Ασίας με τα περίφημα παρασκευαστήρια τσίρων.

 

Η μετανάστευση των κοπαδιών ψαριών από την Μαύρη θάλασσα στα Στενά και στην Προποντίδα και η επιστροφή πολλών ειδών πάλι  πίσω, έκανε τους ψαράδες να αλιεύουν τα κοπάδια αυτά με δίχτυα που ήταν στερεωμένα σε πασσάλους  και αργότερα σε σημαδούρες και ντούμπες. Ο βαρδιατζίδες ή καπακτσίδες ήταν αυτοί που ειδοποιούσαν να κλείσει η είσοδος των διχτυών, ανεβασμένοι στα θαλάσσια γκετζεκοντού ,- αυτές τις ξύλινες σκοπιές - μόλις το κοπάδι των ψαριών  έμπαινε μέσα. Τα ψάρια έφταναν στην ακτή με τις στενόμακρες βάρκες (στο Ρύσιο -Αρετσού ή Ντάριτζα,τις έλεγαν τσέρνικες), Οι ψαράδες μετρούσαν το φρέσκο ψάρι με κοφίνια, τα λεγόμενα τοπάτσια, που το καθένα έπαιρνε 700-800 ψάρια. Kάθε καΐκι είχε το δικό του τοπάτσι, άλλα μικρότερα, άλλα λίγο μεγαλύτερα. Τα γέμιζαν ως πάνω, δηλαδή σιλμέ [σε ευθεία με τα χείλη του κοφινιού] και μετρούσαν πόσα κοφίνια ψάρια είχε φόρτωμα το καΐκι.Μετά τα έγραφε ο κάσας στο βιβλίο που λεγόταν μάσα και μετά πουλιόταν τα τρία τέταρτα της ποσότητας, ενώ την υπόλοιποι την έπαιρναν σαν αμοιβή όλοι οι εργαζόμενοι στα νταλιάνια..

Το κάθε νταλιάνι το διαχειρίζονταν συνεταιρικά οι νοικοκυραίοι του, οι οποίοι κατείχαν τα μερίδιά τους είτε από αγορά είτε λόγω των κληρονομικών τους δικαιωμάτων. Κάθε μερίδιο υποδιαιρούνταν σε τέσσερα «τσαρίκια» ή εξήντα «πούλια». Σχολαστική περιγραφή νταλιανιού συναντάμε επίσης  στο σύγγραμμα του Pierre Belon, που μελέτησε το 1554 τους τρόπους με τους οποίους αλίευαν τότε οι ψαράδες της Προποντίδας. 

Τσίροι……….

Στο Ρύσιο (Αρετσού ή Ντάριτζα) μετά την αλίευση των τσίρων,( ήταν τα σκουμπριά τα οποία μετά την ωοτοκία τους ήταν ισχνά. Έτσι, έμεινε να λέγονται και οι αδύνατοι άνθρωποι.) που διαρκούσε από τις 25 Μαρτίου έως τις 15 Μαΐου και η αλίευσή τους γινόταν από τους κατοίκους της Αρετσούς σε δεκατέσσερα ή δεκαπέντε μεγάλα νταλιάνια ή πόχες, τα οποία στήνονταν σε διάφορους ψαρότοπους. 

 

 Τότε οι γεμιτζήδες (αλιεργάτες) μετέφεραν τις ποσότητες στο χωριό και κατά τις απογευματινές και εσπερινές ώρες, αφού έπαιρναν το μερίδιό τους, τις παρέδιδαν στους νοικοκύρηδες, οι οποίοι πάστωναν με αλάτι τους τσίρους μέσα σε βαρέλια. Μετά την πάροδο δύο ωρών, το αλάτι πέτρωνε τα ψάρια, ενώ τα πίεζαν με πέτρες.

Το επόμενο πρωί έβγαζαν τους τσίρους από το βαρέλι και τους άπλωναν στο τσακίλι (βοτσαλένια παραλία της Αρετσούς ή Ντάριτζα), ώστε να μην κολλάνε στην άμμο. Κατόπιν, αφού έβγαζαν τα εντόσθιά τους, τους έκαναν αρμαθιές των 22-26 τσίρων και τους έριχναν στη θάλασσα για να τους καθαρίσει. Μετά από δύο ώρες, τους έβγαζαν και τους κρεμούσαν σε αυτοσχέδιες κατασκευές για να ξεραθούν. Η ξήρανση διαρκούσε 5-6 ημέρες, μετά το πέρασμα των οποίων οι τσίροι ήταν έτοιμοι προς πώληση.

Μετά την ανταλλαγή των πληθυσμών, η απασχόληση με την αλιεία των τσίρων στη Ντάριτζα έχει εκλείψει. Oι τεράστιες ποσότητες τσίρων που την εποχή των Ελλήνων εξάγονταν στο εξωτερικό, αλλά και στο εσωτερικό, δεν παράγονται πια. Λέγεται μάλιστα ότι ο Ισμέτ Ινονού έστελνε με το διπλωματικό σάκο τσίρους από την Αρετσού στον πρέσβη της Γερμανίας Van Papen.

                                 Η ΑΛΗΣΜΟΝΗΤΟΣ ΑΡΕΤΣΟΥ  

                                    ΚΩΝΣΤΑΝΤΙΝΟΥΠΟΛΕΩΣ                  

                                 Το ιστορικό ντοκιμαντέρ του Γρηγόρη Οικονομίδη
                                                               film@aretsou.gr

     

   Μπερεκέτι λοιπόν μεγάλο και πλούτος αστείρευτος τα περαστικά ψάρια, 

                                          αναφέρει ο Kερδώος Ερμής

 

 

Παραθέτω και ένα ποίημα του Orhan Veli Kanık που αναφέρει τα νταλιάνια

İSTANBUL’U DİNLİYORUM

…………… …………………………..
 

    İstanbul’u dinliyorum, gözlerim kapalı;

   Kuşlar geçiyor derken

  Yükseklerden sürü sürü, çığlık çığlık…
  Ağlar çekiliyor dalyanlarda,
  Bir kadının suya değiyor ayakları,
  İstanbul’u dinliyorum, gözlerim kapalı. 

Σύντομα θα συνεχίσω την το ταξείδι των αναμνήσεων μου στα καταγάλανα άτακτα νερά του Βοσπόρου.

ΤΑ ΕΚΠΑΙΔΕΥΤΗΡΙΑ ΤΗΣ ΠΟΛΗΣ

                        ΤΑ  ΕΚΠΑΙΔΕΥΤΗΡΙΑ ΤΗΣ ΠΟΛΗΣ

Από τις αρχές του 1800 , η ανάγκη της πνευματικής και οικονομικής αναβάθμισης του Γένους  στην Μικρά Ασία και στην Κωνσταντινούπολη, ώθησε την Εκκλησία και τους εύπορους  Έλληνες να δραστηριοποιηθούν για την ίδρυση σχολείων και την μισθοδοσία των εκπαιδευτικών παράλληλα με την πάσης φύσεως βοήθειας στους απόρους.

Επικεφαλής όλης αυτής της προσπάθειας ήταν το Οικουμενικό Πατριαρχείο Κωνσταντινουπόλεως, το οποίο μάλιστα φρόντιζε να προσδιορίζει και να επιβάλλει και το ιδεολογικό πλαίσιο αυτής της δραστηριότητας, τονίζοντας την ελληνική καταγωγή των μαθητών, με  τη καλλιέργεια συνεπώς της ελληνικής γλώσσας -ιδίως στις επαρχίες της Μικράς Ασίας όπου σημαντικός ήταν ο αριθμός των τουρκόφωνων ορθοδόξων- αλλά και τη προσήλωση στην Ορθοδοξία και στην χριστιανική παράδοση.

Σημαντικό ρόλο έπαιξε από το 1830,  και το ελληνικό κράτος, μέσω του Συλλόγου Η Ανατολή  με έδρα την Αθήνα , για να διεισδύσει ιδεολογικά στις τουρκοκρατούμενες περιοχές.

Η  Πατριαρχική Εκπαιδευτική Επιτροπή, θεσμικό όργανο για την οργάνωση της Παιδείας, ρύθμιζε την κατασκευή σχολείων, την κατάρτιση εκπαιδευτικών, τη διαμόρφωση αναλυτικών προγραμμάτων αλλά και τη στρατολόγηση ευεργετών.

Παύλος Σκυλίτσης Στεφάνοβικ

Χρηστάκης Ζωγράφος

 Η συνεισφορά των πλουσίων ευεργετών ήταν σημαντικότατη.  Από τις αρχές του 17ου αιώνα, οι Έλληνες κατείχαν σχεδόν το μονοπώλιο της εκπροσώπησης των Ευρωπαίων επιχειρηματιών στην Κωνσταντινούπολη, κατά συνέπεια άρχισαν να πλουτίζουν, ειδικά από τη δεκαετία 1850, περίοδο του Κριμαϊκού Πολέμου που συνετέλεσε και αυτός στη συσσώρευση πλούτου. 

Έτσι στην αρχή ιδρύθηκαν οκτατάξια σχολεία, όταν όμως οι ανάγκες αυξήθηκαν, προχώρησαν στην ίδρυση γυμνασίων.

Τα προβλήματα της ρωμιοσύνης δεν ήταν μόνο η ημιμάθεια που την μάστιζε, αλλά και η επέλαση καθολικών και προτεσταντών, οι οποίοι προσπαθούσαν να προσηλυτίσουν ορθοδόξους. Επίσης υπήρχε και η ανάγκη εκμάθησης ξένων γλωσσών για την εξεύρεση εργασίας στον εμπορικό και βιομηχανικό τομέα που ανθούσε τότε και υποχρέωνε πολλές φορές τις ελληνικές οικογένειες,  να στέλνουν τα παιδιά τους σε ξένα σχολεία.

Για την αντιμετώπιση αυτών των προβλημάτων δραστηριοποιήθηκαν η Εκκλησία και  οι ιδιώτες και βελτίωσαν τα αναλυτικά προγράμματα των σχολείων.

Μεγάλη του Γένους Σχολή

Στη διάρκεια του 19ου αι. ιδρύθηκε στην Πόλη, ένας μεγάλος αριθμός γυμνασίων υψηλού επιπέδου. Όπως η Μεγάλη του Γένους Σχολή, (έτος ίδρυσης 1454) άρχισε να  λειτουργεί από το 1882 στο νέο κτίριο της στο Φανάρι, με τη μεγάλη χορηγία της Μονής Βατοπεδίου του Αγίου Όρους.

Ζάππειο

    Ζωγράφειο

Θεολογική Σχολή της Χάλκης

Ιδρύονται δε νέα σχολεία,  το Ζωγράφειο στο Πέρα, με μεγαλύτερο χορηγό τον Ηπειρώτη Χρηστάκη Ζωγράφο, η Θεολογική Σχολή της Χάλκης (1844) με χορηγό τον Παύλο Σκυλίτση Στεφάνοβικ,  το Ζάππειο Παρθεναγωγείο (1879) στο Πέραν με χορηγό τον Ηπειρώτη Κωνσταντίνο Ζάππα, το παρθεναγωγείο Παλλάς στο Πέραν με χορηγό την Ελληνική Φιλεκπαιδευτική Εταιρεία,  το Ιωακείμειο Παρθεναγωγείο (1882) στο Φανάρι που ιδρύθηκε και λειτούργησε με προσωπικές δαπάνες του Οικ. Πατριάρχου Ιωακείμ του Β΄ για την κατάρτιση δασκαλισών, 

Ιωακείμειο Παρθεναγωγείο

το  Παρθεναγωγείο των απόρων κορασίδων, το μετέπειτα Κεντρικό Παρθεναγωγείο, στο Πέρα  με τη χορηγία Ελένης και Γεωργίου Ζαρίφη, της τσαρικής αυλής και του αδελφού της Ε. Ζαρίφη, Στεφάνου Ζαφειρόπουλου, η Εμπορική Σχολή της Χάλκης  (1831) στον χώρο που βρισκόταν η Μονή της Παναγίας της Κουμαριώτισσας, με τη χορηγία δεκαπέντε πλουσίων ( Δ. Ζαφειροπούλου, Κ. Χατζηκωνσταντίνου, Ι. Καστρινού κ.ά.)

Οικ. Πατριάρχης Ιωακείμ  Β΄

Εμπορική Σχολή της Χάλκης 

Oι  χορηγοί πέραν της οικονομικής ενίσχυσης διεξήγαγαν και ένα ιδεολογικόν αγώνα για να αντιμετωπίσουν τις συντηρητικές δυνάμεις οι οποίες συνεπικουρούμενοι από τον Κλήρο απαιτούσαν τη διάδοση μόνον της κλασικής παιδείας στα σχολεία. Έτσι  κατόρθωσαν να επιβάλλουν στα σχολεία περισσότερες ώρες μαθηματικών, επιστημονικών μαθημάτων, λογιστικής και ξένων γλωσσών (όπως στο Ζωγράφειο) για να καταρτίζονται στελέχη που είχε ανάγκη η αγορά και να περιοριστεί η διαρροή προς τα ξένα σχολεία.

Στην προσπάθεια αυτή σημαντικό ρόλο έπαιξε και ο Ελληνικός Φιλολογικός Σύλλογος που ιδρύθηκε το 1861 στην Πόλη από εκλεκτούς διανοουμένους, κρατικούς λειτουργούς και ομάδα πλουσίων.

Αργότερα θα αναφερθώ και στα φιλανθρωπικά ιδρύματα της Πόλης.